وقتى حق است كه به نظر آلى و مقدمى لحاظ شود ، و منظور از آن كسب رزق آخرت و وسيله زندگى آن سراى بوده باشد . اما اگر بر عكس ، منظور از آن خود باشد ، و به نظر استقلالى لحاظ شود ، خود يكى از مصاديق باطل خواهد بود ، كه چون كف سيل پس از خشكيدن از بين مىرود و مورد انتفاع قرار نمىگيرد ، هم چنان كه در آيه اى ديگر فرموده : « وَما هذِه الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ » « 1 » . بحث روايتى در احتجاج از امير المؤمنين ( ع ) در ضمن حديثى كه در پيرامون احوال كفار بحث مىكند نقل كرده كه در ذيل آيه * ( « فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَأَمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الأَرْضِ » ) * فرموده : « زبد » در اين جا عبارت از گفتارى است كه ملحدين در باره قرآن گفته بودند ، و گفتاريست كه در موقع تجزيه و تحليل ، باطل و مضمحل مىگردد . و اما آن كلامى كه مردم از آن منتفع مىگردند همان « تنزيل » است ، كه نه در هنگام نزول و نه در آينده باطلى بدان رخنه نمىكند ، و دلهاى بشر آن را مىپذيرد . و مقصود از كلمه « ارض » در اينجا همان دلها است ، كه قرارگاه علم و حكمت است « 2 » . مؤلف : مقصود از « تنزيل » منظور حقيقى از كلام خداست . و مقصود از گفتار ملحدين در باره قرآن ، آن تفسيرهايى است كه ايشان به رأى خود مىكنند ، و آنچه امام ( ع ) فرموده برخى از مصاديق باطل است ، و آيه شريفه عام است ، و همانطور كه در گذشته گفتيم شامل همه باطلها مىشود . و در الدر المنثور است كه ابن جرير و ابن ابى حاتم و ابو الشيخ از قتاده روايت كرده‌اند كه در تفسير * ( « الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّه وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ » ) * گفته : بر شما باد وفاى به عهد و اينكه ميثاق را نشكنيد ، زيرا خداوند از آن نهى كرده ، و در باره آن به شديدترين وجه اعلام خطر كرده و آن را در حدود بيست و چند جاى قرآن به عنوان خيرخواهى شما آورده ، و حجت بر شما قرار داده ، و اهل فهم و عقلا و دانشمندان مىدانند كه عظمت هر چيزى به مقدارى است كه خدا عظمتش داده باشد ، و از رسول خدا ( ص ) براى ما نقل كرده‌اند كه در خطبه خود فرموده : « ايمان ندارد كسى كه امانتدار نيست و دين ندارد آن كس كه به عهد خود پاىبند نيست » « 3 » .

--> ( 1 ) زندگى دنيا جز لهو و بازيچه چيز ديگرى نيست زندگى همانا خانه آخرت است اگر بفهمند . سوره عنكبوت ، آيه 64 . ( 2 ) احتجاج . ( 3 ) الدر المنثور ، ج 4 ، ص 56 .